„Wsparcie dziecka z ADHD w grupie przedszkolnej z zastosowaniem kontraktu behawioralnego”
Zadaniem edukacji włączającej jest stworzenie przestrzeni, która zapewni uczestnictwo każdego dziecka i ucznia w szeroko rozumianym procesie uczenia się. Chodzi zarówno o zdobywanie nowych informacji i umiejętności, jak również rozwijanie kompetencji kluczowych, w tym kompetencji emocjonalno-społecznych
Grupa dzieci przejawiająca skłonności do stwarzania trudności swoim opiekunom i nauczycielom coraz częściej spotykana jest w przedszkolu.
Trudności w zachowaniu dzieci w grupie przedszkolnej obejmują m.in. bicie innych dzieci, popychanie, gryzienie, drapanie, szczypanie, niszczenie przedmiotów, bicie osób dorosłych i zwierząt, wypowiadanie prowokacyjnych wypowiedzi, przezywanie, przeklinanie, wyśmiewanie innych, brak reakcji na polecenia nauczyciela, przekraczanie obowiązujących granic i zasad zachowania w grupie.
Badania wskazują, że aż 72% nauczycieli nie czuje się wystarczająco przygotowana aby poradzić sobie z trudnymi zachowaniami a wyżej wymienione objawy mogą się utrwalać lub nasilać w późniejszym okresie życia (Pilecki 2012). W związku z tym okres przedszkolny wydaje się być dobrym momentem na podjęcie działań zapobiegających wystąpieniu nieprawidłowości w rozwoju emocjonalno-społecznym w kolejnych okresach życia.
Jednym z pierwszych sposobów, jakie możemy wprowadzić, aby zwiększyć ilość występowania zachowań aprobowanych jest zastosowanie systemu żetonowego i umowy (kontaktu behawioralnego).
W Społecznym Przedszkolu Integracyjnym Fundacji CZAS DZIECIŃSTWA często korzystamy z różnorodnych systemów wzmocnień w pracy z dziećmi mającymi orzeczenie, ale też stosujemy je w innych sytuacjach jak np. ADHD co opisane będzie w poniższym opracowaniu.
Terapia dziecka z ADHD - case study
Charakterystyka dziecka, wobec którego zastosowany został system wzmocnień
- chłopiec, 5 lat, drugi rok uczęszcza do integracyjnej grupy przedszkolnej mieszanej wiekowo,
- liczebność grupy – 19 dzieci,
- przeniesiony z innego przedszkola ze względu na „brak zrozumienia ze strony nauczycieli”,
- przez ostatni rok uczestniczył w zajęciach z psychologiem, mających na celu rozwijanie kompetencji społecznych oraz w zajęciach z logopedą i fizjoterapeutą .
Trudne zachowania jakie prezentowało dziecko w grupie:
- szturchanie, potrącanie, klepanie po głowie, szczypanie i uderzanie dzieci, czasami dorosłych,
- rzucanie przedmiotami (klocki, zabawki, książki, przybory plastyczne), burzenie budowli innych dzieci,
- gwałtowne zachowania, które mogły stać się powodem uszczerbku na zdrowiu chłopca lub innych dzieci (np. wpadanie z dużą prędkością do kącików, skakanie z ławki, wymachiwanie rękami),
- przezywanie, wymyślanie zdań i wierszyków powodujących niezadowolenie innych, częste wypowiadanie stwierdzeń „to jest głupie”,
- namawianie dzieci do powtarzania niewłaściwych słów, przezwisk,
- duża wybiórczość pokarmowa,
- wkładanie palców do ust, obgryzanie kredek, elementów zabawek,
- koncentrowanie się na wykonywaniu jednej wybranej czynności przez długi czas, bez podejmowania innych aktywności zabawowych,
- deficyty w umiejętnościach społecznych takich jak: dołączanie do zabawy, żegnanie się z dorosłymi przy wychodzeniu z przedszkola, odpowiadanie na pytania, częste okazywanie złości i niezadowolenia w codziennych przedszkolnych sytuacjach,
- brak reakcji na prośby i polecenia dorosłych,
- szybkie tempo przemieszczania się po korytarzu,
- wzmożona potrzeba ruchu.
Tak szeroki repertuar trudnych zachowań jednego dziecka bardzo wpływał na to co dzieje się w grupie przedszkolnej – na relacje między dziećmi, pracę wychowawców a przede wszystkim na samo dziecko.
Konsekwencjami jego trudnych zachowań były problemy ze znalezieniem partnerów do zabawy, poczucie odrzucenia, naśladowanie niewłaściwych zachowań przez inne dzieci.
Sytuacja ta prowadziła do dezorganizacji pracy w grupie i dużej frustracji nauczycieli. Najpoważniejszymi konsekwencjami były: negatywne nastawienie innych rodziców i sugestia wydalenia chłopca z przedszkola z powodu zachowań agresywnych.
Oddziaływania związane z wprowadzeniem systemu wzmocnień w oparciu o Stosowaną Analizę Zachowania wobec dziecka z nadpobudliwością ruchową
Rejestracja zachowań
Przez tydzień (9-15.01.2025) obserwacją objęto trzy zachowania: agresja fizyczna wobec dzieci, rzucanie przedmiotami, nie reagowanie na uwagi, prośby i polecenia dorosłych.
Notowano ilość poszczególnych rodzajów zachowań każdego dnia przez cały tydzień.
Po podsumowaniu notowań okazało się, że najczęściej występującym trudnym zachowaniem było nie reagowanie na polecenia dorosłych (15). Drugie w kolejności było rzucanie przedmiotami, zabawkami (14), a uderzeń i zachowań agresywnych zanotowano 4.
Informacje zebrane podczas notowań były podstawą do stworzenia odpowiedniego systemu wzmocnień. Sugestie otrzymane od superwizora obserwującego funkcjonowanie całej grupy pozwoliły też odpowiednio skonstruować umowę i system wzmocnień aby były dostosowane do wieku i możliwości dziecka.
Opis wprowadzonego systemu motywacyjnego – stopniowalnego i piętrowego
Chłopiec otrzymywał żetony z różnymi nominałami monet w przedziałach czasowych (początkowo co 15 min.) ze stopniowaniem zależnym od jego zachowania:
- 1 zł – dobrze
Chłopiec bawi się z dziećmi, czasem zdarza mu się złamać zasady, dorośli kilka razy zmuszeni są zwracać mu uwagę, mówiąc „stop”, - 2 zł – bardzo dobrze
Chłopiec bawi się z dziećmi, przestrzega zasad, dorośli jeden raz zwracają mu uwagę, mówiąc „stop”, - 5 zł – rewelacja
Chłopiec bawi się z dziećmi, uczestniczy w zajęciach, jest miły dla innych, przestrzega zasad, dorośli nie zwracają mu uwagi, mówiąc „stop”.
Wymiana zebranych żetonów
Po zebraniu 15 zł chłopiec otrzymywał fragment obrazka. Po zebraniu wszystkich części obrazka (5) wymieniał go na super nagrodę w domu, którą zapewniali mu rodzice.
Dużą rolę w odziaływaniach terapeutycznych odegrali rodzice dziecka. Zostali oni wprowadzeni w zasady systemu wzmocnień i podjęli się kontynuacji nagradzania chłopca w domu. Jak się okazało dla dziecka był to też ważny element, który zaważył na pomyślnym przebiegu całego przedsięwzięcia.
Efekty działań terapeutycznych
- Chłopiec był bardzo zainteresowany zbieraniem punktów i ich zliczaniem. Swoją uwagę przekierował na zadania, które chciał wykonywać jak najlepiej, żeby zebrać jak najwięcej punktów.
- Zgadzał się z ilością punktów przyznawanych przez dorosłych zależnie od jego zachowania. Ilość przyznawanych punktów była jednocześnie informacją zwrotną na temat jego zachowania.
- Chłopiec zaczął uważnie słuchać poleceń i zyskał motywację do ich wykonywania.
- Zaczął bawić się z kolegami w sposób zgodny z zasadami obowiązującymi w przedszkolu.
- Cieszył się z nagród, które zapewniali mu rodzice w domu.
- Po wprowadzeniu dostosowań takich jak: odpowiednie miejsce, przerwy zaczął więcej korzystać z zajęć.
- Nauczyciele zyskali skuteczny sposób oddziaływania na chłopca i łatwiej im było pracować z grupą.
- Rodzice zdecydowali się na konsultację u psychiatry dziecięcego i otrzymali opinię zawierającą szczegółowe wskazówki do pracy z dzieckiem, organizacji jego czasu w przedszkolu i otoczenia.
Podsumowanie
Podsumowując należy stwierdzić, że wymienione wyżej efekty zastosowanych działań terapeutycznych opartych na Stosowanej Analizie Zachowania potwierdziły, że oddziaływania te mogą mieć szerokie zastosowanie.
Opisany przykład wykorzystania kontraktu behawioralnego u dziecka z nadpobudliwością ruchową pokazał też jak ważna jest rola superwizji, dzięki której trafniej można ocenić sytuację i znaleźć skuteczne rozwiązanie. Bazowanie na takich sprawdzonych i potwierdzonych naukowo praktykach jest nieocenioną pomocą w doskonaleniu procesu włączania dzieci ze specjalnymi potrzebami.
Autorzy: Katarzyna Hamerlak, Beata Oraniec.
